Zitten aan de rechterhand — hoe Hebreeën Psalm 110 citeert
Een Hebreeuwse psalm en een Griekse brief laten zich niet woord voor woord vergelijken. Zet de Septuaginta ertussen en het citaat wordt zichtbaar op het niveau van de grondtekst.
Psalm 110:1 wordt in het Nieuwe Testament vaker geciteerd dan bijna enig ander afzonderlijk vers — Mattheüs 22:44, Markus 12:36, Lukas 20:42, Handelingen 2:34, Hebreeën 1:13. Elke lezer kent het. Minder voor de hand liggend is dat een computer die de Hebreeuwse psalm woord voor woord met de Griekse brief vergelijkt, helemaal niets zou vinden.
Het probleem
Hier is het Hebreeuws:
נְאֻם יְהוָה לַאדֹנִי שֵׁב לִימִינִי עַד־אָשִׁית אֹיְבֶיךָ הֲדֹם לְרַגְלֶיךָ
En hier is Hebreeën 1:13:
κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου
De twee regels hebben geen enkel teken gemeen: geen woord, geen grondvorm, geen Strong-nummer, geen letter. Elke methode die op de grondtalen werkt — en dat zijn de methoden die het meest te vertrouwen zijn, juist omdat ze niet via iemands vertaling lopen — is hier volkomen blind.
Je kunt het verband natuurlijk uit een vertaling halen. Zit aan Mijn rechterhand en De HEERE heeft tot mijn Heere gesproken delen genoeg woorden. Maar dan rust het verband op de keuzes van de vertalers, en twee vertalers die hetzelfde Hebreeuws anders weergeven zouden het breken.
De brug
Het Nieuwe Testament citeert het Oude vrijwel altijd in het Grieks van de Septuaginta. Hebreeuws tegen Grieks laat zich niet vergelijken, maar Grieks tegen Grieks wel — en dat is precies wat er hier te vergelijken valt: het Griekse Oude Testament tegen het Griekse Nieuwe. Dezelfde taal, dezelfde woordvormen, dezelfde grammatica.
Psalm 110:1 is in de Septuaginta Psalm 109:1:
κάθου ἐκ δεξιῶν μου ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου
Nu zijn de twee vrijwel dezelfde zin. Het bewijs dat Moria bij dit verband toont is de woordreeks die de twee delen:
Κάθου … δεξιῶν … ἕως … ἐχθρούς … ὑποπόδιον … ποδῶν
Zes inhoudswoorden in dezelfde volgorde. Die volgorde is wat een citaat van een toevalligheid onderscheidt: twee teksten over koningschap zullen woordenschat delen, maar geen volgorde.
Wat het kostte om die brug te bouwen
De brug is niet gratis, want de Septuaginta nummert haar verzen anders. Psalm 110 is Psalm 109; over een lang stuk schuiven de psalmen één op, omdat Septuaginta-Psalm 9 beslaat wat het Hebreeuws als 9 en 10 telt. Jeremia is ronduit herordend.
De uitlijning had met de hand in een tabel gezet kunnen worden. In plaats daarvan is zij uit de tekst zelf afgeleid, en dat berust op één eenvoudige waarneming: eigennamen blijven bij vertalen herkenbaar. Laat van Ἰσραήλ en van Jisraël de klinkers weg, en wat overblijft is duidelijk hetzelfde woord. Doe dat met elke naam in beide teksten, kijk dan per mogelijke koppeling hoeveel namen kloppen en hoe goed de verslengten passen, en zoek per boek de reeks die daar het best uit komt — met één voorwaarde: de reeks mag nooit terugspringen. Juist die voorwaarde regelt de plaatsen waar de Septuaginta twee psalmen tot één maakt of één in tweeën deelt. Voor Psalm 9 is dus geen uitzondering nodig.
Jeremia, het ene werkelijk herordende boek, kreeg beide behandelingen: een automatisch berekende hoofdstukkoppeling en de klassieke tabel uit de tekstkritiek, tegen elkaar afgewogen, waarna de beste is aangehouden.
Het resultaat is getoetst aan 34 bekende overeenkomsten — Psalm 110:1 als Septuaginta 109:1, Jeremia 31:31 als 38:31, en zo verder. In 33 daarvan klopt het. Dat ene geval dat niet klopt wordt genoemd en niet weggemoffeld, want een nauwkeurigheid die je opgeeft zonder het aantal missers erbij te noemen, zegt niets.
Waar de brug zwijgt
Ze vindt citaten die de bewoording van de Septuaginta volgen. Waar het Nieuwe Testament een andere Griekse tekst volgt, of waar de schrijver zelf het Hebreeuws vertaalde, valt er niets te vergelijken. De vervullingscitaten bij Mattheüs zijn in dit opzicht berucht wisselend.
Dat de brug zwijgt, is dus geen bewijs dat een vers niet geciteerd wordt. Het betekent dat één bepaalde route het niet gedragen heeft — en de citaatmethode die via de vertaling loopt, die op andere plaatsen blind is, vindt het misschien juist wel.
Dat is de hele architectuur in het klein: vijf methoden, elk ergens blind, zodanig gerangschikt dat hun blinde vlekken niet samenvallen.